Dit bericht heb ik oorspronkelijk geplaatst op 27 februari, een dag na Nieuwe Grenzen voor Congo.

Het programma van gisteren dat tot zoveel woede en verdriet heeft geleid bij de Congolese gemeenschap, was vooral bedoeld als kritiek op het indelen van Afrika toen en nu door grootmachten. De gekozen setting was bewust een imitatie op de Koloniale Conferentie Berlijn.

Zo zijn er verschillende uitlatingen van Sarkozy – ook genoemd tijdens het programma – die erop wijzen dat opdeling van Congo een optie is wat hem betreft. Paul Mbikayi noemde een Nederlandse ambassadeur die gezegd zou hebben dat de oplossing voor het bevolkingsprobleem van Rwanda Noord-Kivu heet. Van de onzinnigheid van de oefening waren wij ons altijd al bewust. Ons doel was een discussie losmaken; mensen moesten zich unheimlich voelen bij wat ze gingen doen. Zodat daarna input zou volgen over wat grenzen zijn en wat de gevolgen zijn van grenzen. Door de lezingen hebben we dat gedeeltelijk nog wel kunnen doen. Het koppelen van die verhalen aan Congo moest nu echter door de bezoekers zelf gedaan worden en ik heb al begrepen dat sommige mensen daar totaal geen behoefte aan hadden. Gezien de woede kan ik me dat ook wel voorstellen, maar ik hoop dat als het stof een beetje is neergedaald en het programma wordt teruggekeken, de puzzlestukjes in elkaar vallen.

Wat uit het verhaal hier boven nog maar eens blijkt, is dat onze avond natuurlijk over Congo ging, maar hij ging des te meer over grenzen. Over kaarten. Over het politieke karakter van beide. Het zijn politieke constructen. Ik was dan ook erg blij met de bijdrages van Henk vanHoutum en Herman van Bostelen. Door de aankondiging kwamen we ook in aanraking met andere grenzen en dat is zeer spijtig. Het was erg leerzaam, zowel inhoudelijk als persoonlijk, en ik denk ook voor veel mensen in de zaal. Over een paar weken is het programma terug te zien.

Lees hier over de rol van grootmachten in het huidige conflict en over de opdeling van Congo.

Rutger van der Hoeven van de Groene Amsterdammer was er gisteravond ook. Hij vertelt over de avond in dit commentaar op de website van de Groene.

Peter Verlinden vertelde nog over het standbeeld van Leopold II dat gewoon in Congo te vinden is. Leopold II wordt namelijk niet perse gezien als een grote dictator, maar als degene zonder wie er geen Congo zou zijn. Kijk ook hier.

Dit is een oud bericht, oorspronkelijk geplaatst op 24 februari, twee dagen voor het programma Nieuwe Grenzen voor Congo. De comments die waren binnen gekomen, zijn helaas niet gered en staan er nu dus niet meer onder.

Het programma dat De Balie donderdag 26 februari maakt – Nieuwe Grenzen voor Congo – is helaas verkeerd gevallen bij Julie Ndaya en Ineke van Kessel. Hieronder hun open brief. Reacties zijn welkom.

Het valt niet mee om Afrika te beschouwen als een continent waar mensen in staat zijn hun lot in eigen handen te nemen. De creatieve geesten van het Amsterdamse debatcentrum De Balie hebben een reeks activiteiten bedacht waarbij het publiek wordt uitgenodigd om Congo opnieuw in te richten, met als doel ‘het geluk van de Congolezen’. Met dit paternalistische initiatief treedt De Balie in de voetsporen van de Belgische koning Léopold. In 1885 tekende hij op een kaart een groot grondgebied in Centraal Afrika als zijn eigendom. Leopolds’ Congo werd vervolgens een Belgische kolonie waar beschaving gebracht moest worden, Natuurlijk voor het geluk van de inheemse bevolking. Sindsdien draagt Congo de bloedige sporen van gelukzoekers en gelukbrengers.

De Balie nodigt het publiek uit voor een bijeenkomst op 26 februari om Congo opnieuw te verdelen. De programmamakers stellen dat het zo’n puinhoop is in Congo omdat westerse mogendheden eind 19de eeuw arbitraire grenzen hebben getrokken. De Balie veronderstelt dat de grenzen opnieuw getrokken moeten worden, zodat Congo opnieuw “onderverdeeld” kan worden. Onder deskundige leiding zal een nieuwe landkaart van Congo worden ontworpen, rekening houdend met grondstoffen, etnische samenstelling, politieke verhoudingen etc. “Maar alles mag. Volksverhuizing of een nieuw type grens, alles kan en is geoorloofd. Speel realistisch Risk met als inzet het geluk van de Congolezen”.

De verbeelding van de spelende mens is kennelijk even grenzeloos als schaamteloos. De grenzen van Congo zijn inderdaad goeddeels willekeurig en problematisch. Datzelfde geldt voor de meeste Afrikaanse landen en voor de meeste landen ter wereld, zeker in Europa. De slepende reeks oorlogen in Oost-Congo heeft te maken met de plundering van bodemschatten, achtereenvolgens door westerse mogendheden, de Congolese politieke elite, plaatselijke warlords en inhalige buurlanden als Rwanda en Oeganda. Zeker in de moeizame relatie met Rwanda spelen de grenzen een rol: president Paul Kagame van Rwanda heeft al eens voorgesteld de grenzen opnieuw te trekken opdat Rwanda een stuk grondgebied kan annexeren dat hoofdzakelijk wordt bewoond door mensen die Kinyarwanda spreken.

Maar het gaat ons hier niet om de complexe geschiedenis, en evenmin om de schuldvraag. Wij hebben bezwaar tegen het ranzige idee om een gezelschapsspel te maken van een traumatisch conflict dat in de afgelopen jaren miljoenen mensenlevens heeft gekost en ontelbare levens heeft verwoest. En tegen de paternalistische denkwijze die ervan uitgaat dat de oplossing voor de problemen van Congo elders moet worden bedacht. Stel je voor: tijdens de watersnoodramp speelt men in de Verenigde Staten knus het gezelschapsspel ‘dijken doorbreken en bouwen’ in Nederland. Inzet is het leven van de bewoners van Zuidwest Nederland. Zouden wij zo’n creatieve invalshoek hebben weten te waarderen?

Dit Balie-programma is grievend voor onze Congolese landgenoten, die het ervaren als beledigend en vernederend. Het programma “wordt mogelijk gemaakt door Oxfam Novib, Ambassadeurs van het zelfdoen”. De doe-het-zelvers zien het kennelijk ook als hun opdracht om de grenzen van Afrikaanse landen opnieuw in te tekenen. Dit slecht doordachteinitiatief schaadt pogingen om een goedgeïnformeerde discussie over Afrika gaande te houden. Het versterkt het beeld van Afrikanen als object van ontwikkelingsprogramma’s, als passief slachtoffer van beurtelings onze willekeur, onze hebzucht, onze goede bedoelingen en onze behoefte aan info-tainment. Afrika is geen speeltuin.

Julie Ndaya en Ineke van Kessel zijn verbonden aan het Afrika-Studiecentrum in Leiden.