Afrika is geen speeltuin
Dit is een oud bericht, oorspronkelijk geplaatst op 24 februari, twee dagen voor het programma Nieuwe Grenzen voor Congo. De comments die waren binnen gekomen, zijn helaas niet gered en staan er nu dus niet meer onder.
Het programma dat De Balie donderdag 26 februari maakt – Nieuwe Grenzen voor Congo – is helaas verkeerd gevallen bij Julie Ndaya en Ineke van Kessel. Hieronder hun open brief. Reacties zijn welkom.
Het valt niet mee om Afrika te beschouwen als een continent waar mensen in staat zijn hun lot in eigen handen te nemen. De creatieve geesten van het Amsterdamse debatcentrum De Balie hebben een reeks activiteiten bedacht waarbij het publiek wordt uitgenodigd om Congo opnieuw in te richten, met als doel ‘het geluk van de Congolezen’. Met dit paternalistische initiatief treedt De Balie in de voetsporen van de Belgische koning Léopold. In 1885 tekende hij op een kaart een groot grondgebied in Centraal Afrika als zijn eigendom. Leopolds’ Congo werd vervolgens een Belgische kolonie waar beschaving gebracht moest worden, Natuurlijk voor het geluk van de inheemse bevolking. Sindsdien draagt Congo de bloedige sporen van gelukzoekers en gelukbrengers.
De Balie nodigt het publiek uit voor een bijeenkomst op 26 februari om Congo opnieuw te verdelen. De programmamakers stellen dat het zo’n puinhoop is in Congo omdat westerse mogendheden eind 19de eeuw arbitraire grenzen hebben getrokken. De Balie veronderstelt dat de grenzen opnieuw getrokken moeten worden, zodat Congo opnieuw “onderverdeeld” kan worden. Onder deskundige leiding zal een nieuwe landkaart van Congo worden ontworpen, rekening houdend met grondstoffen, etnische samenstelling, politieke verhoudingen etc. “Maar alles mag. Volksverhuizing of een nieuw type grens, alles kan en is geoorloofd. Speel realistisch Risk met als inzet het geluk van de Congolezen”.
De verbeelding van de spelende mens is kennelijk even grenzeloos als schaamteloos. De grenzen van Congo zijn inderdaad goeddeels willekeurig en problematisch. Datzelfde geldt voor de meeste Afrikaanse landen en voor de meeste landen ter wereld, zeker in Europa. De slepende reeks oorlogen in Oost-Congo heeft te maken met de plundering van bodemschatten, achtereenvolgens door westerse mogendheden, de Congolese politieke elite, plaatselijke warlords en inhalige buurlanden als Rwanda en Oeganda. Zeker in de moeizame relatie met Rwanda spelen de grenzen een rol: president Paul Kagame van Rwanda heeft al eens voorgesteld de grenzen opnieuw te trekken opdat Rwanda een stuk grondgebied kan annexeren dat hoofdzakelijk wordt bewoond door mensen die Kinyarwanda spreken.
Maar het gaat ons hier niet om de complexe geschiedenis, en evenmin om de schuldvraag. Wij hebben bezwaar tegen het ranzige idee om een gezelschapsspel te maken van een traumatisch conflict dat in de afgelopen jaren miljoenen mensenlevens heeft gekost en ontelbare levens heeft verwoest. En tegen de paternalistische denkwijze die ervan uitgaat dat de oplossing voor de problemen van Congo elders moet worden bedacht. Stel je voor: tijdens de watersnoodramp speelt men in de Verenigde Staten knus het gezelschapsspel ‘dijken doorbreken en bouwen’ in Nederland. Inzet is het leven van de bewoners van Zuidwest Nederland. Zouden wij zo’n creatieve invalshoek hebben weten te waarderen?
Dit Balie-programma is grievend voor onze Congolese landgenoten, die het ervaren als beledigend en vernederend. Het programma “wordt mogelijk gemaakt door Oxfam Novib, Ambassadeurs van het zelfdoen”. De doe-het-zelvers zien het kennelijk ook als hun opdracht om de grenzen van Afrikaanse landen opnieuw in te tekenen. Dit slecht doordachteinitiatief schaadt pogingen om een goedgeïnformeerde discussie over Afrika gaande te houden. Het versterkt het beeld van Afrikanen als object van ontwikkelingsprogramma’s, als passief slachtoffer van beurtelings onze willekeur, onze hebzucht, onze goede bedoelingen en onze behoefte aan info-tainment. Afrika is geen speeltuin.
Julie Ndaya en Ineke van Kessel zijn verbonden aan het Afrika-Studiecentrum in Leiden.
Tags: Afrika, Congo, Grenzen, Neo-Koloniaal