Onlangs bezocht ik Auschwitz. Vooraf was ik flink gewaarschuwd. Emoties zouden flink gaan oplopen en mijn vakantie zou verpest zijn. Ik was na afloop zeker onder de indruk. Toch hield ik zeer gemengde gevoelens aan over het bezoek.
Wat voor mij het meest confronterend was dat Auschwitz aanvoeld als een knooppunt of een soort distributiecentrum,  een hub waar de wereldgeschiedenis zich lijkt samen te ballen. Voor veel mensen is het een metafoor geworden van de slechte zelfkant van de mens.
Dit is op zich logisch en te begrijpen. Auschwitz zal deze rol waarschijnlijk nooit meer kwijtraken. Wat het probleem dan wel is? Plekken als deze vertellen nooit het hele verhaal. Op deze plekken wordt gesuggeerd dat gebeurtenissen uniek zijn en dus op zichzelf staan. Ze worden uit hun organische en natuurlijke context getrokken. Deze bijna isolerende werking maakt dat historische gebeurtenissen op een voetstuk komen te staan.
Ze staan uitgelicht en opgepoetst in de vitrinekast of etalage van het wereldwijde theater van de morele kaders.
Natuurlijk verdient de holocaust een speciale plek in de wereldgeschiedenis. Dat is onmiskenbaar. Maar het is natuurlijk niet zo dat de holocaust – ondanks haar unieke en bijzondere karakter – alleen in die kast hoort te staan.
De holocaust is een symbool geworden. Een symbool voor de slechtheid van de mens. Een symbool voor de Tweede Wereldoorlog. Een symbool voor het concept genocide.
En symbolen hebben duiding nodig.
Dat in het kielzog van de Tweede Wereldoorlog de poorten werden opengezet naar een bipolaire wereld met een conflict dat we nu de Koude Oorlog noemen is bekend. Maar dat deze Koude Oorlog helemaal niet zo koud was is voor velen onbekend.
De term Koude Oorlog slaat er eigenlijk vooral op dat het bloedvergieten niet reikte tot de Westerse wereld. Europa bleef ellende bespaard. Het was hier vooral weleens spannend.
Maar de Koude Oorlog was een echte oorlog in de periferie van het westen. Wat er in Zuid-Amerika en AFrika is gebeurd verdraagt het daglicht niet.
En de nare realiteit is dat de naschokken van deze onbekende oorlog vandaag nog volop nadreunen. Auschwitz en de holocaust staan dus niet op zichzelf maar vormen een hoofdstuk in een verhaal. Door dit verhaal eenzijdig te vertellen ontstaat bij mensen een bijna psychologisch verschijnsel het andere geweld op de planeet te ontkennen. Met alle gevolgen van dien.
Maar hoe om te gaan met dit soort complexe vraagstukken in een wereld die bevolkt wordt door mensen met weinig historisch besef? Ik weet dat niet.
Wat ik wel weet is dat Auschwitz uit de context gehaald zou moeten worden. Dat er – ergens op terrein – een zeer kleine expositie ingericht zou moeten worden waarin wordt duidelijk gemaakt dat Auschwitz slechts een plek is. Auschwitz is slechts grond. Als we naar Auschwitz gaan herdenken we een plek, maar het fenomeen raast door. Natuurlijk is – zoals ik al eerder aangaf – het karakter van Auschwitz uniek. De endlosung is in die zin niet te vergelijken met de massale slachtingen in bijvoorbeeld Congo en Rwanda rond de milleniumwisseling. De endlosung was machinaal. Nog nooit was een land zo totalitair ingericht, nooit eerder ging men zo efficient te werk. Maar betekent dit dat andere slachtingen anders behandeld moeten worden? Dan we vooral stilstaan bij de technische aspecten van genocide als we een nazi-kamp bezoeken? Nee, natuurlijk niet.
Nee, uiteindelijk is het mechanisme dat er werkelijk toe doet een sociaal verschijnsel. Een verschijnsel waarbij superioriteitsgevoelens en angst de hoofdrol spelen. In het hele proces van holocaust-herdenking zou hier per definitie ruimte voor moeten zijn.